1 - سير تحوّل معناى « اجتهاد » در مكتب خلفا اصطلاح « اجتهاد » و « مجتهد » پديده‌هاى سال‌ها پس از عصر صحابه و تابعين‌اند ؛ چون صحابه و تابعين ، تغيير احكام با نظر شخصى خود را « تأويل » مىناميدند ؛ همان‌گونه كه در داستان كشتن « مالك‌بن نويره » كارگزار رسول خدا ( ص ) گذشت و « خالدبن وليد » به ابوبكر گفت : « اى خليفه رسول‌الله ! من « تأويل » كردم و صواب و اشتباه نمودم ! » و ابوبكر در پاسخ عمر كه مىگفت : « خالد زنا كرده ، او را رجم كن » گفت : « من او را رجم نمىكنم ، چون او « تأويل » كرده و اشتباه نموده است » . « 1 » و نيز ، همانند روايت زهرى از عروه از « عايشه » كه گفت : « نماز واجب در ابتدا دو ركعتى بود كه اين دو ركعت براى سفر ثابت ماند ، ولى در حَضَر [ / غير سفر ] نماز تمام است » زهرى گويد : « به عروه گفتم : پس چرا خود عايشه در سفر نماز را تمام مىخواند ؟ » گفت : « او تأويل كرد ، همان گونه كه عثمان تأويل كرد » . « 2 »

--> ( 1 ) . مراجعه كنيد : « موارد اجتهاد ابىبكر » در بحث آينده . ( 2 ) . صحيح مسلم ، باب صلاة المسافرين و قصرها ، حديث 3 ، و صحيح بخارى ، ج 1 ص 134 ، باب تقصير الصلاة ، كه عبارت « فىالسفر » را - براى پاسدارى از كرامت ام‌المؤمنين - از حديث حذف كرده است . .